I
Rèn de mai bèu sus la boulo dóu mounde, franc bessai dóu regard de l'amour, que d'èstre asseta sus un banc, tranquilas, sus lou port de Sanàri, e d'aluca. Mai es encaro meiou, l'estiéu, e bouon matin. Aqui, bèn tanca entre dous paumié, poudès nifla. Fai encaro proun frès pèr pas bagna camié, mai lou soulèu coumènço de vous caranchouna la pèu. Es lou cors que parlo. L'a pancaro tròu de boucan e de boulegadisso. Lei touristo si couchoun de tard. Soun pancaro leva. L'a que lei gènt de l'endré que passoun. Aquéli que van au marcat, sus leis alèio, o que van travaia, e puei d'àutrei travaiaire encaro, lei patroun dei bar-taba, lei boutigo que douarboun. Quàuquei vièi pescaire que s'óupiloun à ramenda sei vièis arret de coutoun, lou cuou sus lou quèi e lei maio entre leis artèu, 'mé lou capèu sus lei vounge ouro.
Mai que tout, l'a 'quéu païsàgi espantant. En fàci, lou port, la mar, plan- plan, que gansaio lei batèu, e que briho au soulèu. L'aureto que fa sibla lei couardo e lei velo. Lou tafo-tafo dei barcasso dei pescaire que rintroun. Vendran la pesco sus lou quèi. E lou mounde s'acampara à soun entour. A drecho, la Tourre dei Móurrou, e soun oustalarié que si li manjo un boui- abaisso de proumiero. E puei lou Baus Rouge, après leis arcado dóu balouard Courbet. En dessouto, lei còup de martèu dins lei pichoun chantié navau, pròchi lou faro. Vido dei travaiaire. Amoundaut, la mai poulido capello dóu mounde, Nouasto-Damo-de-Pieta, qu'au dedins es tout adournado d'es-votò. Aqui, lei pescadou e tóuti lei gènt de l'endré an, à tèms passa, remarcia la Bouano Mèro de li agué sauva un fiéu, un marit, un pichoun… emé de pichoun tablèu que ramentoun lou debana de l'auvàri. Counouèissi gaire de musèu qu'an un amo pariero. E pèr l'ana, à la capeleto, la mountado deis ouratòri, souto lei pin, emé sei bèus oustau, segnourejant sus lou baus. A gaucho, leis alèio e lou jardin, emé lou marcat, ei jue d'oumbro dei platano e dei paumié, e lou burèu dóu tourisme, éu escoundu dedins lei paumié. Boutigoun dei vendèire de glaço e de chichi-fregi. Jue pèr lei pichoun. Marcat que si li escambio mai de bounjou, de paraulo e de tron que de pèço dóu boursoun.
Darrié l'esquino, la gliso, lou municipe, lei cafè, lei boutigoun dei marchando de flour e dei journau. Uno fouont, e d'androuno qu'espiloun dei vièis oustalas, si jitant vers la mar, coumo autant de veno. Quàuquei cridadisso d'ome e de gabian.
Saupre s'es à-n-acò qu'un paradis pòu douna d'èr ?
Mai es pas pèr ti douna l'envejo de ti radassa o de peneca en alucant lou tèms que rampello. Es pas lou tèms que passo, es nautre. Rèn de mouligas dins la car d'aquelo viloto. Au contro, l'èr frès es carga d'óudour. L'óudour la mai tipico dóu païs : l'aigo espandido sus lei troutouar, davans lei boutigo, sus lei terrasso dei cafè, pèr lei gari de la póusso à grand còup d'escoubo e de bras. N'en mounto un goust de terro espesso, un aspre, que ti pren la bouco e qu'eissugues emé tei man. Cridadisso dei gabian. Douas o tres vouaturo. Uno petrouleto que filo em'un jouvenas sènso càscou que mouarde lou vènt à grand còup d'uei. Lei gèst e lei vouas dei gènt que si saludoun. La vido t'aganto e ti pastisso d'un vanc dóu tron de Diéu. Lou tèms de faire lou plen d'espèr, de forço e de bèuta, e zóu, ti vaqui mai requinquiha e lèst à devouri l'eisistènci.
Pèire si drèisso. Laisso soun banc favouri. Aleno 'no boufado que rènde au mounde d'un gros souspir de couar, e parte vers soun oustau, plaço Cavet. Es pas mai de sèt ouro dóu matin, e lou prefum que li vèn ei narro dempuei la boulenjarié li rapello que lou bouon pan li fa "manjo-mi !". Coumo tóuti lei matin. Alor l'estouma mando sei pougneduro. Es lou moumen de desjuna.
S'arrèsto à Madamo Costo pèr croumpa un bouon restaurat bèn cue, bruni coumo la pèu d'uno fiho, e remounto à soun oustau. Sei doui pichoun douarmoun encaro. Mete la taulo, tres sietoun, tres cuiero, tres vèire. Caufo lou tè. Rintro douçamen dins la chambro de sa fiho, Tildo, pèr la reviha.
-Òu, Tildo, dourmiasso, es l'ouro, reviho-ti.
Gié de respouonso.
-Allez, zóu, l'ivèr es acaba, pouas sourti de toun trau, marmoto.
E li fa un gros poutoun que li espeto sus la gauto. Aquelo gauto de roso, caudo e pleno que la mourdrié. Elo sourris, douarbe l'uei, e s'arrapo à soun còu de sei pichoun bras amourous. Manjo dins sei vuech an.
Matiéu, éu, qu'a pancaro tres an, l'a proun tèms que boulego dins soun lié, sènso tròu auja de n'en sourti, e que li juego emé douas o tres besougno : un embut, lei clau de la croto, uno titèi. Es pas dificile de lou leva d'aqui. E se jamai reno un pau, l'a lou mot que l'enmasco : besquichèli ! Manja !
Sa maire, es partido. Degun saup pu bèn qùntou jou. Es proun luenchen pèr que faguèssoun tóuti tres coumo se va sabien plus.
***
Es la debuto de juiet. Lei vacanço van pas tarda, mai pèr aro, fòu encaro mena lei pichoun à l'escolo. Van à la Picoutiero. Tildo es au CE1, e travaio bèn. Soun paire n'es fièr. Bello pichouneto longo sènso èstre mistoulino, bruneto, emé la péu rousenco gaire usclado dóu soulèu. D'uei plen de maliço, e quouro fa bouqueto, li dounarias lou paradis e tóuti lei sant sènso la counfessa. Matiéu a descubert l'escolo aquest an. N'es tout fierot. Aro, es un grand pichoun. Coumo sa souarre.
Pèire, refresca la tarraio dóu desjuna, li passo un còup d'aigo sus lou mourre, un còup de penche, verifico que soun viesti coumo fòu, e sènso bougneto, e zóu, lei vaqui defouaro. Es un moumen tranquile e viéu. Tildo es uno basareto. De fes, parloun d'un biais serious. D'àutrei jou, si couantoun de couiounado, s'enventoun de mot, e sa lingo novo lei fa s'escacala. Es elo qu'ensisto pèr que parlèssoun prouvençau. Si sènte puei coumpliço de soun paire. Encuei, es un jou serious.
-Pa, sabes que lou pichoun Turc qu'avèn dins la classo, vèn toujou nous embestia quouro jugan.
-Juego pas, éu ?
- Nàni, l'a degun que vòu juga em'éu.
-Tant duou èstre un pau malurous.
-Alor bessai qu'es acò : Vèn nous roumpre lei basso pèr que s'interessian à- n-éu. Es que duou pas èstre facile d'arriba coumo acò dins un païs que li counouisses degun.
-Parlo un pau francés ?
-Vo, coumènço. Mai gaire. E puei es paure. Si vis bèn qu'a gié de juguet, e que seis àbi soun pas tròu poulit. Sabes que, Pa ?
-Que, ma pichouno ?
-Vau dire à mei coulègo que juguessian em'éu, pecaire. Siéu seguro qu'arrestara de nous embestia, e li fara plesi.
-Bravo pichouno. Es acò. Vous aprendra de jue nouvèu de soun endré.
Sus l'autro man de soun paire, Matiéu tiro coumo un fouale pèr s'aproucha de la fouont. L'aigo rajo, fresco e lindo, e boumbo sus lou releisset de maubre gris. Mai mèfi, Pa v'a toujou di : la fòu jamai buoure. Es pas bouano. A l'èr bèn poulido, pamens.
De ba pèr la journado, uno man que s'apielo un pau mai, un regard coumplet. La campano.
***
Pèire pren lou travai à nòu-v ouro manco un quart, pèr alesti la duberturo. Es direitour-ajoun de l'agènci de la Soucieta Marsiheso de Crèdi, au cantoun de la plaço Cavet e de la carriero Granet. Li fòu mens de douas menuito pèr ana de l'oustau au travai, se coumtas pas que meno sei pichoun à l'escolo lou matin, e mume de còup que l'a à douas ouro de l'après-dina. Aimoun gaire la cantino, e quouro va pòu, Pèire lei vai cerca à miejou pèr lei mena dina em'éu à l'oustau.
La proumiero pratico, es toujou lei coumerçant d'à coustat, o dóu marcat, que vènoun cerca de mounedo. Fan tambèn lou journau parla de l'endré, que saboun tóuti lei novo dóu païs.
Sus la placeto, li lou bouchié, Moussu Long, que saup taia la rougnounado e bèn chausi sei saucissot d'Arle. Li agrado de barja, coumo 'cò, plan-plan, 'mé sa pratico e lei vesin. E poudès li ana, éu saup la lengo de soun terraire. A cade còup que rescontro Matiéu, li vèn toujou "Alor ? Sian propre, sourdat ?". Coumo lou pichoun a puei coumpres lou jue, s'amuso à li parla bèu proumié, avans que moussu Long li ague pouscu pauva sa questien coustumiero. Li demando simplamen "Alor ?" e lou bouchié li rebeco em'un gros guincha de l'uei "A l'or li vèn pas lou rouvi". Es souvènt de paraulo dóu mume calibre que restountissoun à la banco e dins seis alentour ei coumençanço dei journado. Parla pèr dire d'estaca lou bout entre gènt civilisa.
Lei touristo vènoun que pu tard. O pulèu, l'a douas meno de touristo. Aquéli de longo, gènt qu'an quita lou mestié e que soun vengu planta caviho à Sanàri pèr li acaba sa vidasso. Demié élei, n'a que fin finalo vènoun vertadieramen gènt dóu païs, de mounte que siegoun. N'en soubro pamens 'no bravo partido que rèsto touristo pèr sèmpre. L'a puei lei touristo de passàgi, aquélei que, fidelamen o pas, emé o sènso residènci segoundàri, passoun sei vacanço aqui. Es aquéli que si lèvoun de tard.
A la banco, fan peréu lou càmbi, pèr lei fourestié, leis estrangié dóu defouaro coumo si dis. E coumo n'a que parloun pas francés, es Pèire, que saup un pau d'anglés, que si n'óucupo. Acò li agrado. Tant coumo de parla l'italian. Mai ce que li agrado lou mai, es de parla emé lei gènt dei vièi mestié de l'endré. Pescaire, païsan, oubrié dei chantié. E de li parla prouvençau. Li fòu de tèms pèr lei destousca, que fan que parla francés, à la banco. Pèire espèro pacientamen qu'un mot prouvençau, uno espressien, li escape. E alor, éu que lou saup de famiho, e que lou soustèn tant que pòu, li vèn coumo acò, sènso agué l'èr, d'uno o douas fraso en prouvençau. Pèr vèire se pitoun. Lou cas toumbo proun souvènt, mai raramen dessuito. Si lei meno dins soun burèu, e 'qui la vergougno cabusso. Fan lou pache en prouvençau.
Pichoun à pichoun, d'ùnei prenien l'abitudo de parla prouvençau em'éu, mume au mitan de la banco. Pèire èro tout farot de fa sauta la vièio lèi dei pescaire que dihien : "prouvençau en mar, francés à terro", perqué l'avien tant apres qu'èro pas poulit de parla patouas davans lou mounde, e mai que tout lou mounde dóu defouaro.
L'a fouaço gènt lou dissato, jou que leis oubrié de La Sèino, e tout lou mounde que travaio à Touloun an lou tèms de veni à la banco. Lou dimècre tambèn, pèr encauso dóu gros marcat, que pren tóuti leis alèio. Mai encuei sian dimars, e tout vai plan.
Pèire espèro sei coungié en avoust pèr s'enana un pau à la fresquiero. Dins leis Aup, o perqué pas en Bretagno ? Li pantaio douçamen quouro uno vouas lou gançouio :
-Que, Moussu Pradet, pensas ei vacanço ?
Es Madamo Cabanis, uno abituado.
-E vo ! Justamen !
-Anarés à la plajo èstou souar. Vous fara pacienta.
-Emé lou mounde que l'a ? N'ai gaire envejo. L'anas, vous, à la plajo ?
-Òu boudiéu ! Iéu ? A la plajo ? L'a d'annado que li vau plus. Pouàdi pas suivre lei modo. Se li fau vèire un moussèu de pousso, coumo leis ai vuei, mi van foutre defouaro en mi jitant de còdou !
Es à-n-aquèstou moumen que lou vièi Anfos, un pastre que rèsto dins lei coualo darrié Sanàri, rintro dins la banco e li tanco lei cacalas dins lou pitre. A un èr de dous èr, sournaru.
-Rigoulas, rigoulas, ai de novo iéu que vous van leva lou rire pèr un bouon moumen.